Hvenær verður hið illskiljanlega auðmeltanlegt?

16.11. 16Heiða Dögg Jónsdóttir

Fyrsta upplifun mín af íslensku tungutaki í kringum tölvutækni var sjálft orðið tölva. Móðir mín var meðal þeirra fyrstu sem útskrifuðust sem tölvunarfræðingar frá Háskóla Íslands á upphafsárum tölvunarfræðinnar sem sérstaks fags hér á landi. Var því farið að tala um tölvur og þá tækni sem þeim tengdust á mínu heimili fyrr en gerðist að öllu jöfnu í kringum mig. Sérstaklega var hamrað á því að rétta orðið væri „tölva“ en ekki „talva“.

Það var ekki fyrr en síðar að ég öðlaðist fullan skilning á því hversu mikið snilldarorð það er og hef aldrei mismælt mig síðan. Þessum nýju vélum, sem höfðu þann eiginleika að vinna hratt og vel með tölur og að nýta reiknigetu til að fá útkomu sem ekki hefði verið hægt að sjá fyrir á pappír nema með gríðarlegri handavinnu, var líkt við hinar forspáu formæður okkar, völvurnar.  Það bar bæði vott um hugmyndaauðgi við útfærslu orðsins og virðingu fyrir sagnaarfinum okkar.

Af vef Orðabókar Háskólans

Það er ekki hægt að segja að allar nágrannaþjóðir okkar hafi lagt sama metnað í að finna sín eigin tölvuorð og hafa ensku orðin gjarnan runnið inn í önnur tungumál sem tökuorð. Það er þróun sem gerir vissulega ákveðna hluti auðveldari, til dæmis að greiða fyrir flæði starfsfólks milli landa án þess að málakunnátta sé mikið til trafala, en er það samt ekki svolítið dapurlegt? Auðvitað viljum við að íslenskt starfsfólk sé samkeppnishæft þegar það sækir störf og fagráðstefnur erlendis, en þýðir það að við getum slakað á kröfunum um að halda okkar eigin sérkennum sem þjóð sem talar eitt elsta tungumál í heimi? 

Það læra börnin sem fyrir þeim er haft

Eitt er víst að ef við sem fullorðið fólk leggjum okkur ekki fram við að tala kjarnyrt og gott mál, þá er alveg öruggt að börnin okkar eiga ekki eftir að taka það upp hjá sjálfum sér að krefjast betri orða með tengingu við íslenskan uppruna. Þau læra nefnilega það sem fyrir þeim er haft. Svo ef við erum löt við að nota íslensk orð, þá læra þau ekki annað en sletturnar okkar. 

Nú heyri ég marga mótmæla í huganum og segja: „Já, en það er ekki hægt að þýða öll tölvuhugtök svo vel sé“, eða: „Þetta hljómar kjánalega á íslensku“. 

Ég get alveg tekið undir það að mín eigin upplifun hefur að einhverju leyti ratað inn á þær brautir í gegnum tíðina svo ég skil þá sem segja slíkt. Sérstaklega fannst mér lífið erfitt þegar Windows 98 leit dagsins ljós á íslensku. Maður þekkti einungis stýrikerfið á ensku og fann ekki réttu valmöguleikana, flýtilyklarnir voru bundnir öðrum stöfum en vant var á ensku og sum orðin voru beinlínis skrýtin og óþjál. En það þýðir ekki að öll þessi orð hafi verið vonlaus.

Nýr heimur, nýtt tungumál

Þarna var nefnilega kynnt til sögunnar nánast nýtt tungumál. Tölvutæknin hafði litið dagsins ljós einungis örfáum áratugum áður með algjörlega sjálfstæðu tungutaki sem átti sér enga hliðstæðu fram að því. Ekki hjálpaði heldur til að loks þegar tæknin barst til Íslands var framþróunin orðin ansi ör, sem þýddi að við hér á landi fengum yfir okkur súpu af nýjum orðum og hugtökum sem þurfti að þýða og meðtaka öll í einu. Þetta ásamt fleiru leiddi til þess að Windows 98 varð ekki vinsælt, enda einnig í harðri samkeppni við Windows 97 sem að flestra mati var stöðugra og þægilegra í notkun og umfram allt á ensku.  

Taka skal fram að þýðingar tölvutengdra orða yfir á íslensku hófust fljótlega eftir að tölvutæknin fór að ryðja sér til rúms úti í hinum stóra heimi. Það var þó einungis afmarkaður hópur hér á landi sem þekkti vel til hennar. Það var því ekki fyrr en einkatölvurnar urðu almenningseign á Íslandi sem fólk fór raunverulega að kynnast þeim flókna og fjölbreytta heimi sem tengdist tölvum og upplýsingatækni. Stýrikerfin voru svo auðvitað á ensku og var því það sem fólk vandist.

Orrustan tapaðist en stríðið getur unnist

Hafandi sagt þetta þá vil ég samt ekki meina að baráttan sé töpuð. Ég hef t.d. tekið eftir því að mér finnast mörg þeirra orða sem við sáum í Windows 98 bara alls ekkert svo slæm í dag. Þökk sé ötulu fólki, sem ekki lét deigan síga og lagði metnað sinn við að nota íslensku orðin sem til eru, þá hef ég vanist þeim mörgum. Eins er margt að snúa aftur, t.d. í valmyndum snjallsíma, Office, Chrome, Google og Facebook svo eitthvað sé nefnt og kemur því ekki lengur jafnspánskt fyrir sjónir.

Ég hef þó alveg mátt gæta mín á að verða ekki löt. Ég reyni að grípa frekar til íslenska orðsins heldur en að sletta á ensku, en það er ekki alltaf auðvelt. Ég játa það að stundum er slettan auðveldari og ég freistast til að nota hana. Sérstaklega líka þegar ég er í þannig félagsskap að ég telji fólk einfaldlega ekki skilja íslenska hugtakið.

Ég skrifa hins vegar ekki sletturnar, eða reyni a.m.k. að gera það ekki. Ég veit ekki hversu oft ég hef staðið sjálfa mig að því að demba inn ensku orði í tölvupóst, í gæsalöppum reyndar, þegar ég er að flýta mér en les svo póstinn yfir áður en ég sendi hann, skammast mín og set íslenska orðið í staðinn. Sé það eitt af þessum fáséðari og torskildari, þá set ég þó stundum enska orðið í sviga á eftir íslensku útgáfunni, a.m.k. þar til ég hef sent póst nógu oft á sama hópinn til að hann fari að þekkja mitt tungutak og orðnotkun.  

Endurtekning er móðir færni

Þetta á sérstaklega við á mínum vinnustað. Ég vinn við hugbúnaðarþróun og hef alltaf reynt að stuðla að góðri málnotkun í öllu sem við látum frá okkur, hvort sem það er viðmót, handbækur, kynningarefni eða greiningarskjöl. Það sem mér hefur lærst er einmitt það, að sé ég ófeimin við að nota íslensk hugtök, þá bæði verða þau mér tamari og mínir samstarfsfélagar fara að nota þau oftar. Þá skiptir auðvitað máli að orðin séu góð og þjál. Ég finn greinilegan mun á hversu meira er á brattann að sækja varðandi langsóttari og lengri orð, en tungutakið venst ekki nema við notum orðin. Við megum líka alveg muna að íslenska er eftirtektarverð fyrir það hversu gegnsæ hún er, svo löng og samsett orð þurfa kannski bara örlítið að venjast. Ekki dæma þau ónothæf strax við fyrstu kynni.

Ekki bara bein þýðing

Varðandi þýðingar á orðum og hugtökum þá er vissulega miserfitt að þýða þau. Sum þýðast ágætlega beint á meðan við þurfum að grafa dýpra í merkingu annarra orða til að geta snarað þeim yfir á íslensku og samt náð grundvallarhugsuninni. Stundum er það þó ekki hægt. Þá hefur jafnvel verið brugðið á það ráð að búa til nýyrði, grafa upp gömul orð sem eru fallin í gleymsku en eru samt þess eðlis að hægt sé að endurnýta þau, eða þá að við skeytum saman orðmyndum til að skapa nýja merkingu. Stundum gengur þetta vel í landann og stundum ekki. Stundum skiptir kynslóðabilið máli og stundum ræður blæbrigðamunur á upplifun orða hjá hverjum og einum úrslitum um hvort fólk tekur orðin í sátt eða ekki.  

Íslensk tölvuorð eru þess vegna svo fjarri því að vera „bara“ þýðingar. Við hvert orð og hugtak er nauðsynlegt að sé skilgreining, sem felur þá í sér bæði merkingu orðsins eða hugtaksins og í hvaða samhengi má nota það. Lög og reglugerðir þurfa m.a. að styðjast við skilgreiningar orða þegar kemur að snertifleti við alþjóðlegar löggæslustofnanir og glæpastarfsemi. Sérstaklega þarf t.d. að vera skýrt við refsilöggjöf hvað átt er við og getur ráðið úrslitum þegar túlkað er hvort athæfi sé refsivert eða ekki. Erfitt er sömuleiðis að vinda ofan af því þegar fólk hefur hvert í sínu horni þýtt orð á mismunandi hátt, sem komast þá jafnvel í þversögn hvert við annað eða við önnur hugtök, sem voru ekki skoðuð samtímis. 

Gæði eru ekki sjálfgefin

Það er ekki einfalt að halda stöðu íslenskunnar á þeim gæðastalli sem hún hefur verið á síðustu árhundruðin í þeim hraða takti sem ör tækniframþróun hefur brotist fram á inn í nýtt árþúsund. Sem betur fer erum við þó ekki á upphafspunkti og verður seint metið til fulls það frábæra framtak sem fyrri meðlimir í orðanefnd Ský og fleiri hafa lagt til málanna. Eftir orðanefndina liggja hundruð, ef ekki þúsundir blaðsíðna af orðum og skilgreiningum, sem við hljótum að vera sammála um að sé óborganlegt framlag til viðspyrnu íslensks máls við enskum áhrifum á tæknibyltingartímum. 

Tölvuorðasafnið á netinu, sem finna má á slóðinni tos.sky.is, er frábær vitnisburður um þetta. Persónulega hef ég flett þar mikið upp í gegnum tíðina. Sumu hef ég ekki verið alveg sammála, en annað hef ég notað hiklaust eða fengið innblástur frá svipuðum orðum hafi ég ekki fundið nákvæmlega orðið sem ég leitaði að. Það er alveg eðlilegt að fara þurfi yfir slíkt safn orða og halda því lifandi, bæði með því að bæta við nýjum þýðingum og endurskoða það sem hefur ýmist fest í sessi í aðeins breyttri mynd eða ekki. Í ljósi þessa bauð ég mig fram í orðanefnd Ský á aðalfundi félagsins sl. vor og komst þar í góðan félagsskap áhugasamra manna og kvenna sem láta sig móðurmálið varða. Ég held að ekkert okkar hafi þó verið viðbúið því hversu mikil vinna og ósérhlífni liggur að baki framtaki fyrri meðlima orðanefndar og sem við vorum frædd um þegar við vorum sett inn í starfið. Verkefnið er og hefur verið ærið.

Eigum við virkilega að standa í þessu? 

Ég er ekki viss um að við munum nokkurn tímann gefa út prentað orðasafn aftur, því allir eru meira og minna komnir á netið. Þangað munum við í nýju orðanefndinni því beina okkar vinnu, en við erum öll sammála um að það megi ekki sofna á verðinum.

Ef við tækjum þá afstöðu að hætta að spyrna við fótum, þá myndi ekki líða á löngu þar til málið yrði svo enskuskotið að næsta skref kæmist í umræðuna, þ.e.a.s. hvort við ættum ekki bara að slaka á kröfunum og leyfa að allt tengt faginu færi fram á ensku, hvort sem það væri kennsla, þátttaka í atvinnulífinu eða fagráðstefnur. Ef öllum færi að þykja það sjálfsagt, þá væri jafnframt eitt skref tekið nær því að enska yrði aðalmál í þjóðfélaginu öllu, því við eigum bara eftir að sjá meiri breytingar og örari tækniframfarir.

Mér finnst þó fullkomlega í lagi að bjóða upp á ákveðnar námslínur í skólum og fyrirlestrarlínur á ráðstefnum á ensku, því við verðum auðvitað að vera samkeppnishæf, en mér þykir mikið tapast ef ég get ekki talað út frá minni fagkunnáttu eða fengið fræðslu um mitt fag á góðri íslensku. Það er alls ekki það að ég skilji ekki ensku nógu vel, ég hef bara meiri metnað en svo að ég sætti mig við að íslenskan geti ekki haldið í við tækniþróunina í heiminum. 

Ef ég get talað íslensku - þá getur þú það líka. 

 
Þessi grein birtist einnig í Tölvumál, tímariti Skýrlsutæknifélags Íslands, 1. tbl, 41. árg, nóv 2016.

Mynd fengin af síðunni snjallskóli.is, Birgir Rafn Friðriksson - BRF teiknaði.

Mynd fengin af síðunni snjallskóli.s, Birgir Rafn Friðriksson - BRF teiknaði.

Höfundur

Heiða Dögg Jónsdóttir
 

Heiða Dögg Jónsdóttir

Tölvunarfræðingur

Verið velkomin á póstlistann okkar